Raamventilatie: wat is het en wanneer is het verplicht?

Woningen worden steeds beter geïsoleerd en luchtdichter, wat positief is voor het energieverbruik, maar tegelijk nieuwe uitdagingen met zich meebrengt voor het binnenklimaat. Raamventilatie speelt hierin een belangrijke rol. Concreet gaat het bijna altijd over ventilatieroosters die zorgen voor een continue toevoer van verse lucht. Maar wat houden die roosters precies in, wanneer zijn ze verplicht en welke oplossingen bestaan er?

Wat is raamventilatie?

Verse luchttoevoer in huis

Raamventilatie is een vorm van natuurlijke ventilatie waarbij verse buitenlucht de woning binnenkomt via ventilatieroosters in of rond de ramen. Deze ventilatieroosters of verluchtingsroosters worden meestal geïntegreerd in of rond het schrijnwerk van de ramen en laten gecontroleerd lucht binnen, zonder dat je het raam hoeft te openen. Dat wil zeggen: geen last van tocht of warmteverliezen, of storend lawaai van buiten in ruil voor verse lucht in huis

Ventilatieroosters zorgen op die manier dag en nacht voor luchtverversing, ook wanneer je niet thuis bent of wanneer het buiten koud is.

Waarom is raamventilatie belangrijk?

In goed geïsoleerde woningen ontsnapt nauwelijks nog lucht via kieren of spleten. Zonder bijkomende ventilatie stapelen vocht, CO₂ en vervuilende stoffen zich snel op. Dit kan leiden tot condens op ramen, schimmelvorming, een muffe geur, en op lange termijn ook gezondheidsklachten.

Je kunt ervoor kiezen om een ventilatiesysteem te laten plaatsen in je woning, maar dat is zowel budgettair als praktisch niet altijd meteen haalbaar.

Wie zijn woning aan het renoveren is, en bijvoorbeeld nieuwe ramen wil plaatsen maar niet meteen een centraal ventilatiesysteem kan voorzien, kan via ventilatieroosters in of rond de ramen toch zorgen voor aanvoer van verse lucht. Idealiter doe je dat in combinatie met een decentrale ventilator voor de afvoer van vervuilde lucht in natte ruimtes zoals de badkamer of de keuken.

Tip
Bij het vernieuwen van je ramen zal de plaatser/fabrikant doorgaans ook de beschikbare ventilatie-opties uit zijn aanbod voorstellen.

Welk ventilatiesysteem is compatibel?

Ben je van plan om op termijn wel een centraal aangestuurd ventilatiesysteem te voorzien? Weet dan dat je raamroosters enkel kan combineren met een mechanisch ventilatiesysteem C of C+. In zo’n systeem gebeurt de luchttoevoer op een natuurlijke manier via de roosters, terwijl de vervuilde lucht mechanisch wordt afgevoerd in keuken, badkamer en toilet. De ventilatieroosters zijn essentieel: zonder toevoer kan het systeem niet correct functioneren.

Bij een ventilatiesysteem D ligt dat anders. Daar gebeurt zowel de toevoer als de afvoer volledig mechanisch via ventilatiekanalen, meestal met warmterecuperatie. In dat geval zijn ventilatieroosters in ramen niet nodig en zelfs ongewenst, omdat ze het evenwicht van het systeem verstoren en warmteverliezen veroorzaken. 

Wanneer moet je raamventilatie voorzien?

In Vlaanderen

In Vlaanderen is ventilatie wettelijk vastgelegd binnen de EPB-regelgeving. Ben je van plan om de ramen in je woning te vernieuwen? Dan ben je in de meeste gevallen verplicht om ook minimale ventilatie te voorzien. Die verplichting geldt voor “droge ruimtes”, zoals leefruimtes, slaapkamers en bureaus. Daar moet verse lucht kunnen binnenkomen, en ventilatieroosters zijn daarvoor de meest gebruikte oplossing.

Wie nieuwe ramen plaatst zonder ventilatie te voorzien, riskeert daardoor niet in regel te zijn met de EPB-eisen, wat gevolgen kan hebben bij premies, verkoop of verhuur van de woning.

Correct ontworpen

Volgens de Vlaamse EPB-regelgeving moet in droge ruimtes voldoende luchttoevoer voorzien worden. In de praktijk komt dat op ongeveer 3,6 m³ verse lucht per uur per m² vloeroppervlak, met daarnaast zijn er ook minimale en maximale debieten per ruimte:

• toevoer in de woonkamer: minimaal 75 m³/h, beperken tot 150 m³/h
• toevoer in de slaap- of speelkamer: minimaal 25 m³/h, beperken tot 72 m³/h

Is een ventilatiesysteem dan een must?

Raamventilatie voorzien bij het vernieuwen van je ramen is een absoluut minimum. De regelgeving vraagt immers dat je door het plaatsen van luchtdichte ramen geen verslechtering van het binnenklimaat veroorzaakt. En dan is basisluchttoevoer via roosters met een voldoende debiet de beste oplossing.

Idealiter combineer je dit met een ventilatiesysteem (C of C+), maar een verplichting op zo'n systeem geldt vooralsnog enkel bij nieuwbouwwoningen of ingrijpende energetische renovaties. 

Als je in een bestaande woning enkel de ramen vervangt en geen andere EPB-plichtige renovatiewerken uitvoert, dan is het voldoende om ventilatieroosters te voorzien. Je bent in dat geval dus niet verplicht om meteen een volledig mechanisch ventilatiesysteem te installeren.

In Brussel

Ook hier geldt dat je bij raamvervanging geen verslechtering van de ventilatie mag veroorzaken. Het voorzien van ventilatieroosters in droge ruimtes wordt daarom beschouwd als een minimummaatregel. Een volledig ventilatiesysteem is pas verplicht wanneer de werken EPB-plichtig zijn op gebouwniveau, zoals bij een grondige renovatie of functiewijziging.

In Wallonië

Wanneer je in een bestaande Waalse woning enkel de ramen vervangt, zonder dat het gaat om een ingrijpende energetische renovatie, is er geen expliciete verplichting om meteen een volledig mechanisch ventilatiesysteem te installeren. Het voorzien van ventilatieroosters als basisluchttoevoer wordt in dat geval beschouwd als een aanvaardbare en gangbare oplossing.

Welke soorten ventilatieroosters bestaan er?

Ventilatieroosters zijn er in verschillende uitvoeringen, afhankelijk van het type raam en de gewenste afwerking.

In verschillende uitvoeringen

Rooster boven het raamkader

Een veelgebruikte oplossing is het rooster dat boven het raamkader wordt geplaatst, geïntegreerd in of aansluitend op het schrijnwerk. Dit systeem is technisch betrouwbaar en relatief discreet, en wordt vaak toegepast bij renovaties waar de ramen volledig worden vervangen door nieuwe ramen. 

Rooster in monoblok

Bij ramen met een geïntegreerd rolluiksysteem, ook wel monoblokken genoemd, kan het ventilatierooster in datzelfde geheel worden opgenomen. Dat zorgt voor een strak en uniform uitzicht, waarbij raam, rolluik en ventilatie één geheel vormen. Deze oplossing wordt vaak gekozen bij grotere renovaties of nieuwbouw.

Rooster tussen glas en raamkader

Daarnaast bestaan er ventilatieroosters die tussen het glas en het raamkader worden geplaatst. In dat geval is het rooster zichtbaar aan de binnenzijde van de woning, al wordt het wel steeds in dezelfde kleur afgewerkt als het schrijnwerk. Omdat het rooster duidelijk aanwezig is, wordt dit systeem vaak toegepast in slaapkamers, waar esthetiek doorgaans een grotere rol speelt.

Rooster in de rolluikkast

Tot slot kunnen ventilatieroosters ook verwerkt worden in de rolluikkast. Dat gebeurt vooral wanneer andere plaatsingsmogelijkheden beperkt zijn. Hierbij is een correcte luchtdichting essentieel om tocht en warmteverlies te vermijden.

Roosterregeling

Raamroosters voor ventilatie zijn heel vaak handmatig te regelen met een bedieningsklepje, waarmee je de kleppen open of dicht kan zetten, of op een bepaalde stand kan zetten. Dit type ventilatieroosters komt veruit het vaakst voor. Zeker in bestaande woningen, bij klassieke raamvervanging en eenvoudige renovaties, wordt er om budgettaire redenen praktisch altijd gewerkt met handmatige roosters 

Daarnaast bestaan er echter ook roosters die zelfregelend zijn. Deze reageren op drukverschillen en verhogen het comfort zonder actieve bediening. Daarnaast bestaan er ook vraaggestuurde (hygro-)roosters die je vooral ziet bij ventilatiesysteem C+ en bij gevel- of rolluikoplossingen. Deze zijn echter duurder en minder courant in pure “losse” toepassingen.

Kan je ook ventilatie voorzien bij bestaande ramen?

Wanneer ventilatie wordt voorzien bij nieuwe ramen, is dat logisch en technisch eenvoudig. De ventilatie wordt mee opgenomen in het ontwerp en de dimensionering van de nieuwe ramen. Simpel. Maar wat als je een goed geïsoleerde woning hebt met luchtdichte ramen die op zich nog niet aan vernieuwing toe zijn?

Wat is het probleem?

Bij woningen uit de jaren 90 en begin 2000, die al beschikken over goed isolerende en relatief luchtdichte ramen, kan het voorvallen dat die nog geen (of onvoldoende) ventilatievoorzieningen hebben.

In die periode lag de focus sterk op isolatie en energiezuinigheid, terwijl ventilatie minder aandacht kreeg of bewust werd beperkt om warmteverlies te vermijden. Het gevolg is dat zulke woningen vandaag technisch nog in orde lijken, maar toch kampen met condens, muffe lucht, hoge CO₂-waarden of schimmelvorming.

Ramen vervangen is meestal een stevige investering. Dat enkel doen om ventilatieroosters te kunnen integreren, is voor de meeste mensen logisch noch realistisch. Gelukkig zijn er ook andere manieren om ventilatie te voorzien.

Wat zijn de oplossingen?

Ventilatieroosters achteraf inwerken in het schrijnwerk van een bestaand raam is meestal niet vanzelfsprekend. De meeste raamprofielen zijn hier niet op ontworpen en ingrepen kunnen de isolatiewaarde, luchtdichtheid of zelfs de stabiliteit van het raam aantasten. Daarom geven fabrikanten hier zelden garanties op. Toch zijn er oplossingen voor wie geen nieuwe ramen wil of kan plaatsen.

Roosters in de rolluikkast

Bij het plaatsen van nieuwe ramen is dit een optie wanneer er anders beperkte ontwerp- of plaatsingsmogelijkheden zijn, maar wanneer je ventilatieroosters wil voorzien in bestaande ramen is dit - mits je rolluiken hebt natuurlijk - eigenlijk de efficiëntste manier om ventilatie te voorzien zonder het raam zelf aan te passen.

Wie met kennis van zaken werkt, kan dergelijke roosters zelf plaatsen, maar idealiter laat je dit over aan een vakman. Je moet immers rekening houden met een aantal belangrijke aandachtspunten om problemen achteraf te vermijden.

• Voldoende luchtdebiet: het ventilatierooster moet voldoende verse lucht kunnen aanvoeren voor de ruimte waarin het geplaatst wordt.
• Luchtdichte plaatsing: een goede aansluiting op de rolluikkast is essentieel om tocht en warmteverlies te vermijden.
• Beheersing van condens: foutieve plaatsing (bijvoorbeeld zonder luchtdichte aansluiting) kan koudebruggen veroorzaken, waardoor koude buitenlucht ongecontroleerd in contact komt met warme binnenoppervlakken en zo condens en schimmel kan veroorzaken.
• Akoestisch comfort: hou rekening met geluid van buiten en kies indien nodig voor een dempend rooster, zeker als je ventilatie wil voorzien in een raam langs een drukke baan.
• Onderhoud en afwerking: het rooster moet bereikbaar blijven voor onderhoud en liefst van al netjes geïntegreerd zijn in het interieur.

Roosters in de gevel

Een andere mogelijkheid is het plaatsen van muurroosters, waarbij niet via het raam, maar via de gevel verse lucht binnenkomt. Dit is geen raamventilatie in strikte zin, maar wel een aanvaarde oplossing binnen de regelgeving. De aandachtspunten zijn grotendeels vergelijkbaar met die van roosters in een rolluikkast. Ook hier is een zorgvuldige plaatsing door een pro dus aangewezen.

Concreet gebeurt de plaatsing van een gevelrooster door een gecontroleerde boring door de buitenmuur, waarin een ventilatierooster of ventilatiebuis wordt geplaatst. Aan de buitenzijde komt een weer- en insectenrooster, aan de binnenzijde een afwerkrooster dat de lucht in de ruimte laat binnenstromen.

Een (beperkt) ventilatiesysteem

Als je de financiële pijn van ramen vernieuwen wil vermijden door toch ventilatie te voorzien in bestaande ramen, dan is "een ventilatiesysteem laten plaatsen" uiteraard niet het voorstel dat je wil horen. Toch biedt het wel een voor de hand liggende oplossing.

Er bestaan compacte centrale ventilatiesystemen van type C die specifiek ontwikkeld zijn voor bestaande woningen en relatief eenvoudig en betaalbaar geplaatst kunnen worden, eventueel ook door ervaren doe-het-zelvers.

Het vervangen van ramen is doorgaans een grote investering, terwijl een dergelijk compact ventilatiesysteem vaak aanzienlijk goedkoper is en ventilatieproblemen structureel kan aanpakken. In veel gevallen is het budgettair efficiënter om eerst te investeren in ventilatie dan om, wanneer het kan, nog perfect bruikbare ramen te vervangen.

Ter ondersteuning: roosters in binnendeuren

Ter ondersteuning kan je je binnendeuren overigens ook uitrusten met ventilatieroosters. Deze zorgen niet voor ventilatie op zich, maar wel voor een goede luchtstroming tussen ruimtes. Ze laten toe dat verse lucht, die bijvoorbeeld via ventilatieroosters in ramen binnenkomt, zich kan verplaatsen naar andere ruimtes waar lucht wordt afgevoerd, zoals de badkamer of het toilet. Zonder die doorstroming kan ventilatie haar werk niet goed doen.

Roosters in binnendeuren zijn dus vooral nuttig in woningen met een ventilatiesysteem C of C+. In slaapkamers of bureaus, waar deuren vaak gesloten zijn, zorgen ze ervoor dat de lucht zich toch vlot kan verplaatsen richting de afvoerpunt­en. Ze zijn bovendien een goede oplossing wanneer er geen of onvoldoende kier onder de deur aanwezig is om die interne luchtstroming mogelijk te maken.